Laytime, Demuraj ve Avans: Tam Hesaplama Rehberi
Laytime, demuraj ve avans, sefer çarterinin ticari açıdan en önemli kavramları arasındadır. Bu hesaplamaları doğru ya da yanlış yapmak, tek bir seferde on binlerce dolar fark yaratabilir. Bu rehber; temel maddeleri, NOR sürecini ve her birinin çalışmalı örneklerle nasıl hesaplanacağını açıklamaktadır.
Referans temeli: IMO/COLREG/STCW kavramları, denizcilik uygulaması, onaylı gemi dokümanları ve CaptainCalc hesaplama notları. Operasyonel kararları her zaman resmi kaynaklarla doğrulayın.
1. Laytime Nedir?
Laytime, bir sefer çarter partisinde gemi sahibinin ek ücret talep etmeksizin yükleme veya boşaltma amacıyla gemiyi yükleyicinin kullanımına sunduğu süre olarak tanımlanır. Yükleyicinin limanda sahip olduğu "ücretsiz zaman" dilimini temsil eder.
Laytime genellikle şu biçimlerde ifade edilir:
- Belirli gün veya saat sayısı — örn. "5 hava çalışma günü"
- Orana dayalı miktar — örn. "hava çalışma günü başına 2.000 MT hızında"
Örnek: 50.000 MT tahılın 5.000 MT/WWD hızında yükleneceği durumda izin verilen laytime 50.000 ÷ 5.000 = 10 WWD'dir.
Laytime Neden Önemlidir?
70.000 MT tahıl taşıyan tipik bir Panamax kuru yük gemisinde:
- Demuraj ücreti: günlük 15.000 $
- 1 günlük gecikme = yükleyici için 15.000 $ kayıp
- 3 günlük ihtilaf = 45.000 $ — brokerin komisyonundan daha fazla
Doğru kayıt tutmak ve laytime'ı doğru hesaplamak her iki tarafı da korur.
2. Hazırlık Bildirimi (NOR)
Hazırlık Bildirimi (NOR), kaptanın geminin limana/rıhtıma ulaştığını ve yükleme ya da boşaltmaya her bakımdan hazır olduğunu resmi olarak bildirdiği belgedir. NOR'un verilmesi, laytime saatini başlatan tetikleyici olaydır; ancak yalnızca belirli koşullar sağlandıktan sonra geçerlilik kazanır.
NOR Gereksinimleri
NOR'un geçerli sayılabilmesi için gemi genellikle şu koşulları sağlamalıdır:
- Ulaşmış olma — çarter partiye bağlı olarak anlaşılan konuma (liman, rıhtım veya demirleme yeri) varmış olma
- Hazır olma — ambarlar temiz ve yük almaya hazır; belgeler eksiksiz
- Yükleyicinin emrine amade olma
Ulaşmış Gemi Kavramları
| Çarter Parti Türü | Gemi Ne Zaman "Ulaşmış" Sayılır? |
|---|---|
| Liman Çarter Partisi | Gemi, limanda demir yerde bekliyor olsa dahi ticari alan içine girdiğinde |
| Rıhtım Çarter Partisi | Gemi, belirlenen yükleme/boşaltma rıhtımına yanaştığında |
| WIBON (Whether In Berth Or Not) | NOR demir yerde verilebilir; laytime rıhtıma yanaşmadan önce dahi işlemeye başlar |
NOR Zamanı — Laytime Ne Zaman Başlar?
NOR verildikten sonra laytime'ın başlaması için genellikle bir bildirim süresi öngörülür:
- 6 saatlik bildirim: Laytime, geçerli NOR verildikten 6 saat sonra başlar
- 24 saatlik bildirim: Laytime, bir sonraki çalışma gününün 08:00'inde başlar
- WIPON (Whether In Port Or Not): Gemi zaten limanda ise NOR verildiği andan itibaren laytime işlemeye başlar
3. Temel Laytime Maddeleri
| Kısaltma | Tam Adı | Anlamı |
|---|---|---|
| WWD | Weather Working Day (Hava Çalışma Günü) | Kötü hava nedeniyle kaybedilen süre laytime'dan çıkarılır |
| SHINC | Sundays & Holidays Included (Pazar ve Tatiller Dahil) | Pazar günleri ve resmi tatiller laytime'a dahildir |
| SHEX | Sundays & Holidays Excepted (Pazar ve Tatiller Hariç) | Pazar günleri ve tatiller laytime sayımına dahil edilmez |
| SHEX EIU | SHEX Even If Used (Kullanılsa Dahi Hariç) | Yük çalışması yapılmış olsa bile tatil günü hariç tutulur |
| FHEX | Fridays & Holidays Excepted (Cuma ve Tatiller Hariç) | Müslüman çoğunluklu limanlarda yaygındır (Cuma = tatil günü) |
| WIBON | Whether In Berth Or Not (Rıhtımda Olsun ya da Olmasın) | Gemi demir yerde beklese dahi laytime başlar |
| WIPON | Whether In Port Or Not (Limanda Olsun ya da Olmasın) | NOR verilir verilmez, gemi nerede olursa olsun laytime başlar |
Pratik ipucu: Çarter partiyi her zaman dikkatlice okuyun — maddelerin bileşimi laytime kapsamını belirler. "5 WWD SHEX EIU" ile "5 days SHINC" birbirinden çok farklıdır.
4. Laytime Kullanımı Nasıl Hesaplanır?
Kullanılan laytime, Olgu Beyanı (SOF)'ndan hesaplanır; bu belge, tüm liman olaylarının resmi kronolojik günlüğüdür. Her süre, laytime'a dahil edilip edilmeyeceği ya da kesintiye uğrayıp uğramadığı açısından değerlendirilir.
Adım Adım Yöntem
- Laytime'ın başladığı andan itibaren başlayın (geçerli NOR + bildirim süresi sonrası)
- SOF'u saat saat kronolojik sırayla inceleyin
- Her süre için karar verin: Bu laytime'a dahil mi? (Evet / Hayır / Kısmen)
- Dahil edilmeyen süreler: kötü hava (WWD ise), SHEX dönemleri, gemi teçhizatı arızaları
- Dahil edilen süreler: tüm çalışma süreleri, yükleyicinin kusurundan kaynaklanan molalar, SHINC günlerindeki süreler
- Toplam kullanılan laytime'ı elde etmek için sayılan süreleri toplayın
Çalışmalı Örnek — Laytime Hesabı
Çarter Parti Koşulları: 3 WWD SHEX EIU | Demuraj 8.000 $/gün | Avans 4.000 $/gün (demurajın yarısı)
| Tarih / Süre | Olay | Sayılan Saat | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| Pzt 08:00 – Pzt 18:00 | Yükleme devam ediyor | 10,0 | Çalışma süresi sayılır |
| Pzt 18:00 – Pzt 22:00 | Yağmur — operasyonlar durdu | 0,0 | WWD — kötü hava hariç tutulur |
| Pzt 22:00 – Sal 08:00 | Gece — operasyon yok | 10,0 | Sayılır (yükleyicinin sorumluluğu) |
| Sal 08:00 – Sal 17:00 | Yükleme devam ediyor | 9,0 | Çalışma süresi sayılır |
| Sal 17:00 – Çar 08:00 | Operasyon yok / gece | 15,0 | Sayılır |
| Çar 08:00 – Çar 14:00 | Yükleme tamamlandı | 6,0 | Son halatına kadar sayılır |
| TOPLAM KULLANILAN LAYTİME | 50,0 sa = 2,083 gün | ||
İzin Verilen Laytime: 3 WWD = 72 saat
Kullanılan Laytime: 50 saat = 2,083 gün
Sonuç: Tasarruf edilen süre = 72 − 50 = 22 saat = 0,917 gün → Avans uygulanır
5. Demuraj Hesabı
Demuraj, geminin izin verilen laytime'ı aşarak limanda bekletilmesi durumunda yükleyicinin gemi sahibine ödemekle yükümlü olduğu cezai bedeldir. Gemi sahibinin kaybettiği kazanç süresi için bir tazminat niteliği taşır.
Demuraj Formülü
Demuraj = (Kullanılan Laytime − İzin Verilen Laytime) × Günlük Demuraj Ücreti
Çalışmalı Demuraj Örneği
Senaryo: Panamax kuru yük gemisi, 70.000 MT demir cevheri, Rotterdam limanı
- İzin verilen laytime: 4 gün (çarter partiye göre)
- Kullanılan laytime: 5,75 gün (SOF'tan)
- Demuraj ücreti: günlük 12.000 $
Hesaplama:
- Demurajda geçen süre: 5,75 − 4,0 = 1,75 gün
- Ödenecek demuraj: 1,75 × 12.000 $ = 21.000 $
Önemli: "Demuraj Başladıktan Sonra Duraksız Devam Eder"
Bu temel ilke, laytime dolup demuraj başladığında SHEX veya WWD gibi istisnaların artık uygulanamayacağı anlamına gelir. Demuraj, yükleme/boşaltma tamamlanana kadar Pazar günleri ve tatiller dahil olmak üzere 24 saat aralıksız işlemeye devam eder.
Bu, çartercilikte ticari açıdan en önemli kurallardan biridir — laytime sona erdikten sonra yaşanan kötü hava koşulları demuraj saatini durdurmaz.
6. Avans Hesabı
Avans, yük operasyonlarının izin verilen laytime'dan daha hızlı tamamlanması durumunda gemi sahibi tarafından yükleyiciye ödenen finansal bir ödüldür. Verimli liman operasyonlarını teşvik etmeye yönelik bir mekanizmadır.
Avans Formülü
Avans = (İzin Verilen Laytime − Kullanılan Laytime) × Günlük Avans Ücreti
Avans ücreti genellikle demuraj ücretinin yarısıdır ("demurajın yarısı kadar avans parası"); ancak bazı çarter partilerde sabit bir avans ücreti belirlenir.
Çalışmalı Avans Örneği
Senaryo: Handymax kuru yük gemisi, 45.000 MT tahıl, Santos limanı
- İzin verilen laytime: 5,0 gün
- Kullanılan laytime: 3,5 gün
- Demuraj ücreti: 10.000 $/gün → Avans ücreti: 5.000 $/gün
Hesaplama:
- Tasarruf edilen süre: 5,0 − 3,5 = 1,5 gün
- Ödenecek avans: 1,5 × 5.000 $ = 7.500 $ (gemi sahibi yükleyiciye öder)
Tasarruf Edilen Tüm Süre ile Tasarruf Edilen Çalışma Süresi Üzerinden Avans
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| All Time Saved — Tasarruf Edilen Tüm Süre (ATS) | Avans; Pazar günleri, tatiller ve çalışılmayan dönemler dahil tüm tasarruf edilen süreyi kapsar |
| Working Time Saved — Tasarruf Edilen Çalışma Süresi (WTS) | Avans için yalnızca çalışma saatleri sayılır — tasarruf edilmiş olsa dahi Pazar/tatil günleri hariç tutulur |
Tasarruf Edilen Tüm Süre yükleyici açısından daha avantajlıdır. Modern çarter partilerin büyük bölümü hangisinin geçerli olduğunu açıkça belirtir; belirtilmemişse genel kural olarak "tüm süre tasarrufu" kabul edilir.
7. Olgu Beyanı (Statement of Facts — SOF)
Olgu Beyanı, geminin liman konaklama süresi boyunca yaşanan her olayı kronolojik sırayla kaydeden resmi liman günlüğüdür. Laytime hesaplamasında kullanılan temel belgedir.
SOF'un Kaydetmesi Gereken Bilgiler
- Limana / demirleme yerine varış tarihi ve saati
- NOR'un verildiği ve kabul edildiği / not alındığı tarih ve saat
- Rıhtıma yanaşma / ilk halar tarihi ve saati
- Her yük operasyonunun başlangıç ve bitiş saatleri
- Tüm durmalar: gerekçe ve süresi (kötü hava, teçhizat arızası, yağmur, grev)
- Vardiya değişiklikleri, yemek molaları (çarter partiye göre hariç tutuluyorsa)
- Son halar / ayrılış tarihi ve saati
SOF'u Kim İmzalar?
SOF, kaptan (veya Başçarkçı) ile yükleyicinin acentesi tarafından imzalanmalıdır. Kaptan, imzalamadan önce tüm kayıtları özenle incelemelidir; itiraz edilen bir SOF kaydı uzun süreli tahkime yol açabilir. Bir kayıt hatalıysa kaptan, imzalama sırasında itirazlarını yazılı olarak bildirmelidir.
Zaman Aşımı Maddeleri
Çarter partilerin büyük çoğunluğu bir zaman aşımı maddesi içerir (örn. "demuraj talepleri boşaltmanın tamamlanmasından itibaren 90 gün içinde sunulmalıdır"). Bu sürenin kaçırılması, geçerli bir talebin uygulanamaz hale gelmesine yol açabilir. Kaptan, tüm SOF belgelerinin gemi sahibine/işletmecisine derhal iletilmesini sağlamalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynaklar ve doğrulama
Bu bağlantıları doğrulama başlangıç noktası olarak kullanın; operasyonel kararlarda her zaman güncel bayrak devleti, şirket, liman ve onaylı gemi dokümanlarını izleyin.
Laytime ve Sefer Operasyonlarını Çevrimdışı Takip Edin
CaptainCalc, ETA hesaplamaları, varış planlaması ve liman operasyonu takibini kapsayan bir Sefer Planlama modülü içerir — tamamı köprüde internet bağlantısı olmadan çalışır. Android için indirin.
