Çarter Parti Türleri: Sefer, Zaman ve Çıplak Gemi Kiralama Rehberi
Bir çarter parti, her ticari seferin temelini oluşturur. Sefere çıkmadan önce C/P'yi inceleyen bir kaptan, kargo sorumluluğunu anlayan bir zabıt veya denizcilik öğrencisi olun; sefer çarteri, zaman çarteri ve çıplak tekne kiralama arasındaki farkları bilmek vazgeçilmezdir. Bu rehber her türü, temel maddelerini ve ortaya çıkan sorumlulukları açıklamaktadır.
Referans temeli: IMO/COLREG/STCW kavramları, denizcilik uygulaması, onaylı gemi dokümanları ve CaptainCalc hesaplama notları. Operasyonel kararları her zaman resmi kaynaklarla doğrulayın.
1. Çarter Parti Nedir?
Bir çarter parti (C/P), gemi sahibi ile kiracı (charterer) arasında geminin kullanımını düzenleyen yazılı bir sözleşmedir. İsim, Latince carta partita kelimesinden gelir; taraflardan her birinin yarısını aldığı ikiye bölünmüş bir belge anlamına taşır.
Çarter partiler genellikle şunları kapsar:
- Gemi: İsim, bayrak, DWT, hız, tüketim
- Kargo: Türü, miktarı, istifleme faktörü
- Sefer/Süre: Yükleme ve tahliye limanları, laycan tarihleri veya charter süresi
- Navlun veya kira oranı: Kiracının ne ödeyeceği, ne zaman ve nasıl
- Laytime ve dömüraj: İzin verilen liman süresi ve gecikmeler için cezalar
- İstisnalar: Savaş, grev, buz, mücbir sebep
Standart çarter parti formları (proforma) temel olarak kullanılır: genel kargo sefer çarterlerinde GENCON, zaman çarterlerinde BALTIME veya NYPE, çıplak tekne kiralamada BARECON. Bu formlar BIMCO (Baltic and International Maritime Council) tarafından yayımlanmaktadır.
2. Sefer Çarteri (Voyage Charter)
Sefer çarterinde, gemi sahibi belirli bir kargoyu bir veya birden fazla yükleme limanından bir veya birden fazla tahliye limanına, kargo miktarına göre hesaplanan bir navlun ödemesi (ton başına, varil başına veya götürü tutar) karşılığında taşımayı kabul eder.
Kimin Ne Ödediği
| Gider | Ödeyen |
|---|---|
| Yakıt (bunker) | Gemi sahibi |
| Liman giderleri (yükleme limanı) | Gemi sahibi (genellikle) |
| Liman giderleri (tahliye limanı) | Kiracı (genellikle) |
| Mürettebat ücretleri ve donatım | Gemi sahibi |
| Yükleme/tahliye giderleri | Değişir (FIO, FI, FO, FILO şartlarına göre) |
| Dömüraj (laytime aşılırsa) | Kiracı gemi sahibine öder |
Navlun Şartları (Yükleme/Tahliye Giderleri)
| Şart | Anlamı |
|---|---|
| FIOS | Free In and Out and Stowed — kiracı her iki uçta da tüm liman işçiliği giderlerini öder |
| FIO | Free In and Out — kiracı yükleme ve tahliyeyi öder; gemi sahibi istiflemeyi öder |
| FI | Free In — kiracı yüklemeyi öder; gemi sahibi tahliyeyi öder |
| Liner Terms | Gemi sahibi hem yükleme hem tahliyeyi öder |
Laycan
Laycan (laydays cancelling), geminin yükleme limanına hazır olarak gelmesi gereken tarih aralığıdır. Gemi laycan açılış tarihinden önce ulaşırsa kiracının bunu kabul etme yükümlülüğü yoktur. Gemi iptal tarihine kadar ulaşamazsa kiracı çarter partiyi iptal etme hakkına sahiptir.
Çalışma Örneği: Sefer Çarteri Ekonomisi
Senaryo: Panamax dökme yük gemisi, 70.000 MT demir cevheri, Tubarao (Brezilya)'dan Qingdao (Çin)'ya
- Navlun oranı: 18,50 USD/MT (FIOS bazında)
- Kargo miktarı: 68.500 MT (konişmento miktarı)
- Kazanılan navlun: 68.500 × 18,50 USD = 1.267.250 USD
- Tahmini sefer giderleri (yakıt, liman): 680.000 USD
- Net sefer geliri: 1.267.250 USD − 680.000 USD = 587.250 USD
3. Zaman Çarteri (Time Charter)
Zaman çarterinde, kiracı gemiyi belirli bir süre için — haftalar, aylar veya yıllar — kiralar. Kiracı günlük kira öder ve geminin hangi güzergahta işleyeceğini belirler; ancak gemi sahibi mürettebat ve bakımdan sorumlu olmaya devam eder.
Kimin Ne Ödediği (Zaman Çarteri)
| Gider | Gemi Sahibi | Kiracı |
|---|---|---|
| Mürettebat ücretleri ve donatım | ✓ | — |
| Gemi bakımı ve onarımı | ✓ | — |
| P&I ve H&M sigortası | ✓ | — |
| Yakıt (bunker) | — | ✓ |
| Liman giderleri | — | ✓ |
| Kargo ile ilgili giderler | — | ✓ |
Off-Hire (Hizmet Dışı)
Gemi, gemi sahibinin kusuru nedeniyle (arıza, havuza alınma, mürettebat sorunları) kiracının hizmetine sunulamadığında kiracı günlük kira ödemelerini askıya alabilir. Buna off-hire denir. Off-hire saati geminin kullanılamaz hale geldiği andan itibaren işlemeye başlar ve tam hizmet yeniden başladığında durur.
Hız ve Tüketim Garantileri
Zaman çarterlerinde genellikle "iyi hava koşullarında yaklaşık 14,0 knot ve günde yaklaşık 32 MT VLSFO" gibi garantiler yer alır. Gemi sürekli olarak düşük performans gösterirse kiracı tazminat talep edebilir. Kaptanlar, gerçek hız ve tüketimi belgelendirmek için güverte defterlerini eksiksiz tutmalıdır.
Çalışma Örneği: Zaman Çarteri Ekonomisi
Senaryo: Supramax dökme yük gemisi, 12 aylık zaman çarteri
- Günlük kira oranı: 14.500 USD/gün
- 30 günlük kira: 30 × 14.500 USD = 435.000 USD
- Gemi sahibinin aylık giderleri: mürettebat (85.000 USD), bakım (30.000 USD), sigorta (20.000 USD) ≈ 135.000 USD
- Gemi sahibine aylık net gelir: 435.000 USD − 135.000 USD = 300.000 USD
- Kiracı ek olarak öder: yakıt (işletim güzergahına bağlı olarak genellikle aylık 200.000–400.000 USD)
4. Çıplak Tekne Kiralama (Bareboat Charter)
Çıplak tekne kiralama (aynı zamanda demise charter olarak da bilinir), geminin neredeyse tam operasyonel kontrolünü kiracıya devreder. Gemi, mürettebatsız ve yönetimsiz teslim edilir. Çıplak tekne kiracısı, charter süresi boyunca disponent owner konumuna gelir.
Temel Özellikler
- Kiracı gemiyi kendi adına donatır, yönetir, sigorta ettirir ve işletir
- Tescilli gemi sahibi sabit bir kira alır (işletme giderlerini kapsamadığı için zaman çarterine kıyasla çok daha düşük olur)
- Çıplak tekne kiracısı gemiyi sefer veya zaman çarteri koşullarıyla alt kiraya verebilir
- Genellikle gemi finansmanı (sat ve geri kirala), bayrak kolaylığı düzenlemeleri veya uzun vadeli filo genişletme için kullanılır
- Charter süresi sonunda genellikle satın alma opsiyonu içerir
Çıplak Tekne Kiralama ile Zaman Çarteri Arasındaki Temel Fark
| Konu | Zaman Çarteri | Çıplak Tekne Kiralama |
|---|---|---|
| Mürettebat | Gemi sahibinin mürettebatı | Kiracının mürettebatı |
| Seyir sorumluluğu | Kaptan gemi sahibi tarafından istihdam edilir | Kaptan kiracı tarafından istihdam edilir |
| Sigorta | Gemi sahibi H&M ve P&I sigortasını sağlar | Kiracı tüm sigortaları sağlar |
| Gemi bakımı | Gemi sahibinin sorumluluğu | Kiracının sorumluluğu |
| Tipik süre | Aylar ile yıllar arası | Yıllar ile on yıllar arası |
5. Navlun Sözleşmesi (COA)
COA (Contract of Affreightment — Navlun Sözleşmesi), belirli bir gemi için yapılmış bir charter değil; gemi sahibinin belirlenen navlun oranlarından bir dizi kargo sevkiyatını belirli bir süre boyunca taşımayı taahhüt ettiği bir anlaşmadır.
COA'nın Sefer Çarterinden Farkı
- Sefer çarteri adlandırılmış bir gemi ile tek bir seferi kapsar
- COA ise belirli bir süre içinde birden fazla sevkiyatı kapsar; gemi sahibi her kargo yükleme için uygun gemiyi aday gösterir
- Navlun oranı COA imzalanırken sabitlenir; kiracıyı piyasa dalgalanmalarından korur
- Kargo miktarı ve yükleme takvimi önceden anlaşılır (örneğin "yılda 4 × 60.000 MT")
COA Kimler Tarafından Kullanılır?
COA'lar şu sektörlerde yaygındır:
- Demir cevheri veya kömür ithal eden çelik fabrikaları
- Kömür ithal eden elektrik santralleri
- Düzenli ihracat programları olan tahıl tüccarları
- Düzenli dökme sevkiyata ihtiyaç duyan gübre üreticileri
6. Karşılaştırmalı Tablo
| Özellik | Sefer Çarteri | Zaman Çarteri | Çıplak Tekne Kiralama |
|---|---|---|---|
| Ödeme esası | Ton başına / götürü tutar | Günlük | Günlük (daha düşük) |
| Yakıt (bunker) | Gemi sahibi | Kiracı | Kiracı |
| Mürettebat | Gemi sahibi | Gemi sahibi | Kiracı |
| Ticaret kontrolü | Gemi sahibi | Kiracı | Kiracı |
| Laytime / dömüraj | Evet | Hayır (yerine off-hire) | Hayır |
| Tipik süre | Tek sefer | Aylar–yıllar | Yıllar–on yıllar |
| Yaygın proforma | GENCON, NORGRAIN | NYPE, BALTIME | BARECON |
7. Bilmesi Gereken Temel Çarter Parti Maddeleri
Güvenli Liman / Güvenli Rıhtım Garantisi
Kiracı genellikle adlandırılan limanların ve rıhtımların "güvenli" olduğunu — yani geminin güvenle ulaşabileceğini, kullanabileceğini ve ayrılabileceğini — garanti eder. Kaptan güvenli olmayan bir limana gönderilirse reddetme veya haklarını saklı tutma hakkına sahiptir. Bu madde önemli sonuçlar doğurur: kaptan liman güvenliğini değerlendirmeli ve endişe duyduğu hallerde gemi sahiplerini/kiracıyı bilgilendirmelidir.
Cesser Maddesi
Sefer çarterlerinde yer alır — kargo gemiye yüklendikten ve navlun, dead freight ile dömüraj ödendikten sonra kiracının sorumluluğu sona erer. Bundan sonra gemi sahibi, tahliye limanında dömüraj talepleri için kargo/yükleyiciye (konişmento aracılığıyla) başvurur. Kaptanlar bu maddenin tahliye limanında kiminle hak talebinde bulunabileceklerini kısıtlayabileceğini bilmelidir.
Hapis Hakkı (Lien) Maddesi
Gemi sahibine, ödenmemiş navlun veya dömüraj için kargonun rehin alınması hakkını verir. Kiracının ödeme yapmaması halinde kaptan kargo üzerinde hapis hakkı kullanabilir. Bu önemli bir ticari araçtır; ancak dikkatli kullanılmalıdır — hapis hakkının haksız yere kullanılması, başlı başına sözleşme ihlali oluşturabilir.
İstisnalar / Mücbir Sebep
Çarter partiler genellikle tarafların kontrolü dışındaki olaylar için sorumluluğu bertaraf eder: deniz tehlikeleri, Allah'ın fiilleri (act of God), grevler, savaş, buz, hükümet kısıtlamaları. Bir istisna uygulanabilirse taraflardan hiçbiri temerrüde düşmüş sayılmaz. İstisna taleplerinde kaptanın güverte defteri ve protesto yazıları kritik delillerdir.
Tahkim Maddesi
Çarter partilerin büyük çoğunluğu, anlaşmazlıklarda geçerli hukuku ve tahkim merkezini belirtir: Londra tahkimi (İngiliz hukuku) en yaygın olanıdır; ardından New York ve Singapur gelir. Kaptanlar SOF, NOR, protesto yazıları ve güverte defterleri dahil tüm belgeleri saklamalıdır; bunlar tahkim sürecinde gerekli olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynaklar ve doğrulama
Bu bağlantıları doğrulama başlangıç noktası olarak kullanın; operasyonel kararlarda her zaman güncel bayrak devleti, şirket, liman ve onaylı gemi dokümanlarını izleyin.
Sefer Operasyonlarını Çevrimdışı Planlayın ve Takip Edin
CaptainCalc, ETA hesaplamaları, güzergah planlaması ve liman operasyonu takibini kapsayan bir Sefer Planlama modülüne sahiptir — tümü köprü üstünde tamamen çevrimdışı çalışır. Android için indirin.
